Ghi chép của một người vừa rút hồ sơ cho con, lật từng trang học bạ, rồi ngồi thấy ra điều gì đó lớn hơn tưởng.
Xin chào bạn, tôi là Cư sĩ Rừng Trúc. Mời bạn chế sẵn cho mình một tách trà hoặc một ly cà phê, ngồi xuống cho thật thoải mái, rồi cùng tôi chậm lại một chút giữa cuộc đời vội vã này.
Câu chuyện hôm nay không nằm trong chuỗi quen thuộc của chúng ta. Nó là một điều rất riêng, một ý nghĩ vừa đến với tôi sáng nay, khi nó hãy còn nguyên hơi ấm, và tôi muốn kể lại với bạn ngay khi nó vừa lóe lên.
Sáng nay tôi đi rút hồ sơ cho con tôi, cháu vừa học xong cấp hai. Cầm trên tay bộ hồ sơ, tôi giở ra xem. Trong đó là cả một chuỗi những năm học, những trang học bạ, những lời phê của thầy cô, những con điểm. Rồi có cả tấm ảnh của con từ hồi còn bé xíu. Tôi ngồi đó, lật từng trang, và trong lòng dâng lên một niềm tự hào rất khó tả, cái niềm tự hào của một người được nói rằng, tôi là bố của cháu.
Và ngay trong khoảnh khắc ấy, tôi lờ mờ nhìn thấy, rồi dần dần thấy thật rõ, một điều. Tôi thấy cái cách mà cả một cộng đồng, cái đời sống chung của bao nhiêu con người, đã âm thầm định hình và định nghĩa nên một con người. Đứa con của tôi, một thành viên bé nhỏ trong cái cộng đồng ấy, đã lớn lên, đã trưởng thành dần, đã trở thành chính nó, ngang qua trường lớp, ngang qua thầy cô, ngang qua bạn bè, ngang qua tất cả những gì mà cộng đồng này trao cho nó. Và rồi cái ý nghĩ ấy mở rộng ra. Tôi nhận ra, bất kỳ ai, bất kỳ một con người nào, hễ được sống trong một điều kiện hòa bình và bình thường, thì đều được hưởng đúng cái điều ấy. Ai cũng từng là một đứa trẻ bé xíu trong một tấm ảnh nào đó. Ai cũng từng được một cộng đồng nuôi lớn. Ai cũng đang trở thành một con người. Và ai cũng từng được một người nào đó ôm vào lòng mà thấy tự hào, rằng tôi là cha, là mẹ của đứa bé này. Bạn thấy không, cái bình đẳng mà tôi vẫn hay nói tới, hóa ra nó nằm ở ngay đây. Không phải ở một giáo lý cao xa nào cả, mà ở cái sự thật rất chung, rất cụ thể, rằng mỗi một cuộc đời bình thường đều quý giá như nhau, đều thật như nhau.
Và cũng chính trong khoảnh khắc ấy, có mấy câu nói mà tôi vẫn thường nghe, bỗng nhiên vang lên nghe hơi sáo rỗng. Những câu kiểu như, cõi đời này chỉ là cõi tạm thôi, tất cả là hư vọng, tất cả là vô thường. Khi tôi ngồi nhìn sự lớn lên rất thật của con mình, nhìn cái tình thương rất thật ở trong lòng mình, thì chẳng có gì trong đó là hư vọng cả. Tất cả đều thật vô cùng. Thật với con tôi, thật với tôi, và từ đó mà suy ra, thật với tất cả mọi người. Cho nên tôi muốn nói cho thật cẩn thận, về cái điều mà tôi tin là đúng ở đây.
Đúng là mọi thứ đều đổi thay, vô thường là một sự thật. Và đúng là ta cần tới một cái tri kiến như nhà Phật chỉ dạy, để mình đừng bám chấp, đừng tham đắm vào mọi thứ, bởi vì chính cái sự tham đắm đó mới làm cho cái tâm mình khổ. Cái đó là thật, và là quý. Nhưng đây mới là chỗ tinh tế. Đức Phật, ngài chỉ thẳng vào cái tâm, chứ không phải vào thế gian, cũng không phải vào cái thân. Khổ, cái mà ngài nói tới, là một trạng thái của tâm, là một cái tâm đang tham đắm, và đang thấy mọi sự là bất như ý. Khổ không phải là sự có mặt của vất vả, của đổi thay, của nhọc nhằn.
Cho nên, nếu một người theo đuổi, phấn đấu, dựng xây, nắm giữ, cầu mong, rồi hành động cho một điều gì đó, mà cái điều đó mang lại cho họ niềm an vui, sự hài lòng, sự mãn nguyện thật sự, và không gây hại cho một ai, thì cho dù nó có khiến họ phải nhọc cái thân, phải đổ mồ hôi, cái đó hoàn toàn không phải là khổ. Bởi vì khổ chưa bao giờ nằm ở giọt mồ hôi. Khổ chỉ nằm ở một cái tâm thấy mình chưa thỏa. Còn một cái tâm thấy mình đủ đầy, thấy mọi sự là như ý, thì dù hoàn cảnh có thế nào đi nữa, nó cũng không khổ. Tất nhiên, đó vẫn là cái vui, cái buồn của một kiếp người, trong cái cõi mà nhà Phật gọi là cõi dục, cõi của những ham muốn. Nhưng bạn ơi, có hàng tỉ con người đang sống ngay trong cái cõi này đấy. Đây đâu phải một chốn thấp hèn gì để mà ta vội chê bai. Đây là nơi mà gần như tất cả chúng ta đang thật sự sống.
Và đây là điều tôi chiêm nghiệm thêm. Có lẽ không phải là có những cõi khác ở đâu đó, như những nơi chốn khác. Mà là, có những cảnh giới khác nhau của tâm trí, và người ta gọi đó là các cõi. Thiên đường hay địa ngục, có khi không phải là một địa chỉ nào cả, mà là những trạng thái của cái tâm, mà ta cứ đi ra đi vào trong từng ngày. Từ đó, tôi chạm tới một câu mà tôi rất tâm đắc. Cái thân thể này, thì tất cả chúng ta đều bình đẳng như nhau. Còn cái tâm trí này, thì mỗi người chúng ta một khác. Bình đẳng là ở cái phần thân phận chung của kiếp người. Còn khác nhau là ở cái cảnh giới bên trong, cái cõi mà mỗi người đang trú ngụ ngay lúc này.
Nhưng câu chuyện chưa dừng ở đó. Bởi vì cũng vào một lúc bất ngờ nhất, khi tôi đang ngồi cà phê nhìn ra phố, tôi bắt gặp một điều ở ngay trong chính mình. Mấy người ngồi cạnh tôi đang nói chuyện trên trời dưới bể, những câu chuyện mà bình thường tôi sẽ thấy là vô bổ, là nhạt nhẽo, là vô vị. Và bên dưới, tôi nghe thấy một ý nghĩ rất khẽ của chính mình, rằng mình khác họ, mình hay nghĩ tới những chuyện có ý nghĩa hơn, cái tâm trí của mình nó hướng tới những điều cao hơn. Rồi ngay lúc đó, một bạn trẻ đi ngang qua, tay cầm xấp miếng dán điện thoại, đi mời dạo từng bàn, để kiếm sống.
Và nó vang lên trong tôi như một tiếng chuông nhỏ. Khoan đã. Chẳng phải tất cả chúng ta đều bình đẳng hay sao. Vậy thì, nếu tôi vẫn còn đang ngầm giữ trong lòng một cái tâm thế, rằng cái tâm trí này của tôi là có giá trị, là thanh cao, còn cái tâm trí kia của họ là thấp kém, là tầm thường, thì hóa ra tôi đã chẳng hiểu gì về hai chữ bình đẳng cả. Cái sự xếp hạng đó không phải là bình đẳng. Nó không phải là trung đạo. Và nó không hề mang một chút nào cái tinh thần của bồ tát đạo.
Bạn thấy cái bẫy không. Lúc nãy, tôi vừa nói rằng thân thể thì bình đẳng, còn tâm trí thì mỗi người một khác. Điều đó đúng. Nhưng nấp ngay bên trong cái sự thật đó lại là một cái bẫy rất tinh vi. Đúng là tâm trí mỗi người một khác. Nhưng khác, thì không có nghĩa là có cao có thấp. Cái khoảnh khắc tôi biến chữ khác thành chữ hơn kém, là tôi đã lén đưa cái tôi của mình quay trở vào bằng cửa sau, mà lần này, nó còn khoác lên mình một bộ áo trông có vẻ đạo mạo, thanh cao. Cái sự kiêu ngạo tinh vi nhất, hóa ra, lại chính là sự kiêu ngạo của một người nghĩ rằng mình đang nghĩ những điều sâu sắc, rồi nhìn xuống cái người đang nói những chuyện tào lao. Cái tâm trí của bạn trẻ bán miếng dán điện thoại kia, những câu chuyện trên trời dưới bể ở cái bàn bên cạnh, và cái tâm trí của một người đang ngồi thiền định, xét về cái giá trị tự thân, về cái quyền được tôn trọng và được thương yêu, thì tất cả đều bình đẳng như nhau. Vị bồ tát không hề nhìn xuống một ai trong số họ cả.
Vậy nên cái tầng sâu hơn của hai chữ bình đẳng mà tôi tìm thấy sáng nay, hóa ra có hai mặt, mà cũng là một. Mặt hướng ra ngoài, là mỗi một cuộc đời bình thường đều thật, đều quý, đều được cả một cộng đồng nuôi lớn, đều đáng để tự hào và thương yêu. Bình đẳng nằm ở cái sự thật chung ấy, chứ không phải ở chỗ ta gọi cuộc đời này là một cõi tạm hư ảo. Còn mặt hướng vào trong, là tôi không được phép để cho cái tâm trí có vẻ thanh cao của mình biến thành thêm một cái nấc thang nữa, để mà xếp loại tâm trí của người khác là cao hay là thấp. Giữ được hai chữ bình đẳng cho thật trọn, là vừa trân trọng cái sự thật của từng cuộc đời, vừa từ chối đặt bất kỳ một tâm trí nào lên trên một tâm trí nào, kể cả cái tâm trí của chính mình.
Có lẽ, lần tới, khi bạn chợt bắt gặp mình đang nghĩ rằng những nỗi bận tâm của mình thì nặng ký hơn của cái người đang buôn chuyện bên cạnh, hay rằng con đường của mình thì tinh tế hơn của cái người đang chỉ cố bán cho được một món hàng để qua ngày, thì bạn hãy thử dừng lại một nhịp, và nhớ tới tấm ảnh hồi bé. Họ cũng từng là một đứa trẻ như thế. Cũng từng có một người ôm họ vào lòng mà thấy tự hào. Họ cũng là cả một cuộc đời thật, bình đẳng với cuộc đời của bạn. Cái sự nhớ ra ấy, tôi nghĩ, chính là một mảnh nhỏ của cái mà ta gọi là tinh thần bồ tát, khi nó được sống ra ở ngay đây, trong cõi đời bình thường này, giữa hàng tỉ con người chúng ta.
Đó là đôi điều tôi muốn gửi tới bạn hôm nay. Tôi là Cư sĩ Rừng Trúc. Chúc bạn một ngày bình an, và hẹn gặp lại bạn trong câu chuyện kế tiếp.
Cư sĩ Rừng Trúc, ghi chép tại tienich.blog, từ một chiếc điện thoại và nhiều tách cà phê.
* Bài viết được trình bày và diễn đạt bằng AI, dựa trên chất liệu làm việc thực tế của Cư sĩ Rừng Trúc với AI. Nội dung thể hiện quan điểm và kinh nghiệm cá nhân của Cư sĩ Rừng Trúc, không đại diện cho bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào khác.