Xin chào bạn, tôi là Cư sĩ Rừng Trúc. Mời bạn chế sẵn cho mình một tách trà hoặc một ly cà phê, ngồi xuống cho thật thoải mái, rồi cùng tôi chậm lại một chút giữa cuộc đời vội vã này.
Hôm nay tôi không mang tới cho bạn một bài học nào có sẵn. Tôi kể bạn nghe một chuyện vừa xảy ra với chính tôi, và thú thật là tôi vẫn còn đang ngẫm, vẫn chưa xong.
Chuyện bắt đầu vào một buổi chiều, sau một cuộc họp bàn về các con số của tháng. Cuộc họp diễn ra bình thường, không có gì căng thẳng, ai cũng làm phần việc của mình tử tế. Tôi bước ra hành lang, và tự nhiên trong đầu trồi lên một câu hỏi mà tôi đã mang theo lâu lắm rồi, chỉ là chưa bao giờ chịu ngồi xuống nhìn nó cho tử tế.
Câu hỏi thế này. Tôi làm nghề viết. Một bài viết tốt, thông tin đúng, có khi vài chục nghìn, có khi cả trăm nghìn người đọc. Cái đó có ích, tôi tin là có ích thật.
Nhưng giả sử thay vì viết một bài, tôi bỏ công đi gom dữ liệu, rồi làm ra một chỗ tra cứu nhỏ thôi, để một người đang hoang mang vì người thân mắc bệnh nặng chỉ cần gõ vào là biết ngay bệnh viện nào gần mình khám được cái triệu chứng họ đang lo, nơi nào có điều trị giảm đau, nơi nào được phép cấp loại thuốc giảm đau mạnh dành cho người bệnh nặng. Thì cái nào có ích hơn. Cái nào đáng để tôi dồn đời mình vào hơn.
Tối hôm ấy tôi ngồi xuống, và tôi làm một việc mà mấy năm trước tôi không nghĩ mình sẽ làm. Tôi gõ nguyên cái băn khoăn đó vào một trợ lý trí tuệ nhân tạo, tên nó là Claude, rồi nhờ nó phân tích giúp tôi theo tâm lý học của ông Carl Jung và theo tri thức nhà Phật.
Nghe hơi buồn cười, tôi biết. Đi hỏi một cái máy về chuyện đời mình. Nhưng lúc ấy, thật lòng, tôi chỉ cần một chỗ để nói cho hết ý, không sợ làm phiền ai, và cũng không sợ bị an ủi vội.
Và điều xảy ra sau đó mới là cái tôi muốn kể với bạn hôm nay.
Nó không trả lời câu hỏi của tôi. Nó chỉ vào một câu mà chính tôi vừa gõ ra, một câu tôi viết như viết cho có, viết xong là quên. Câu đó thế này, rằng nếu tôi bỏ hết để lao vào một dự án như vậy, thì rồi tôi cũng sẽ lại khao khát đi làm một cái khác nữa.
Tôi ngồi nhìn câu đó rất lâu.
Vì nếu câu đó đúng, mà tôi biết là nó đúng, thì cái tôi đang hỏi không còn là chọn việc nào nữa. Đổi việc không dập được tiếng nói ấy. Nó sẽ theo tôi sang bên kia, ngồi xuống bên cạnh tôi, và vài tháng sau nó lại hỏi đúng câu cũ. Nghĩa là tiếng nói ấy không nói về công việc. Nó nói về tôi.
Soi bằng con mắt tâm lý học
Ông Carl Jung, một nhà tâm lý học người Thụy Sĩ sống cách ta chưa tới 100 năm, có chia đời người ra làm hai nửa. Nửa đầu, con người dồn sức dựng cho mình một chỗ đứng, một cái nghề, một cái tên, một sự tin cậy để người khác giao việc cho mình. Nửa sau, khi chỗ đứng ấy đã tạm xong, trong lòng tự nhiên quay sang hỏi một câu khác hẳn, rằng tất cả cái này rốt cuộc là để làm gì.
Cái đáng chú ý là cơn bồn chồn ấy thường không đến lúc ta thất bại. Nó đến đúng lúc mọi thứ đã tạm ổn.
Giống như một người dồn sức bao nhiêu năm xây được cái nhà, dọn vào ở, rồi một buổi tối ngồi giữa nhà mới giật mình nhận ra hình như chưa bao giờ mình hỏi mình thật sự muốn ở căn phòng nào. Cái áo càng may vừa người, ta lại càng thấy chật ở một chỗ mà không ai nhìn thấy.
Rồi ông Jung nói thêm một ý làm tôi nhẹ cả người. Cái phần của mình chưa được sống không nhất thiết là cái phần xấu xa. Nhiều khi nó lại là cái phần lành nhất.
Trong tôi có một người lặng lẽ đi gom dữ liệu, không tên tuổi, không ai biết mặt, làm xong rồi đứng lùi ra sau. Người đó không phải kẻ thù của người đang đi họp bàn các con số. Người đó chỉ là phần tôi chưa cho sống, nên nó gõ cửa.
Nhưng công bằng thì phải nói nốt vế bên kia, và vế này mới là vế tôi cần nghe. Ông Jung cũng cảnh báo về một dạng năng lượng rất hay đánh lừa người ta, là cái tật thấy sự sống bao giờ cũng nằm ở dự án kế tiếp. Cái dự án ở trong đầu bao giờ cũng đẹp hơn công việc đang có, vì lý do rất giản dị, nó chưa chạm đất.
Trong đầu tôi, chỗ tra cứu ấy chưa có dữ liệu sai, chưa có bệnh viện không trả lời công văn, chưa có việc phải cập nhật lại từng tháng cho tới khi mình chán, và chưa có cái ngày mình mở lên xem thì thấy vỏn vẹn 300 người dùng.
Việc đang làm thì đầy bụi bặm, vì nó có thật. Đem một thứ có thật ra so với một thứ chưa chạm đất, thì thứ chưa chạm đất thắng, lần nào cũng thắng.
Soi bằng con mắt nhà Phật
Đó là phần tâm lý học. Còn khi tôi soi bằng con mắt nhà Phật, thì tôi gặp một chỗ đau hơn.
Bài viết cho cả trăm nghìn người đọc, cái quả của nó tản đi, mỏng, không đếm được, tôi không bao giờ biết mặt một ai đã đọc và đã đỡ hơn. Còn cái ô tra cứu thì khác, nó cho quả gần, thấy được, gõ vào là ra.
Vậy hóa ra cái tôi thèm không hẳn là sự hữu ích.
Cái tôi thèm là bằng chứng của sự hữu ích.
Tôi thèm được nhìn thấy mình đang giúp người.
Nhà Phật gọi cái đó là lòng thương còn dính cái tôi. Nó vẫn là lòng thương thật, không hề giả, xin bạn đừng nghe rồi tự trách mình. Chỉ là nó còn kèm theo một cái móc, và cái móc ấy sẽ làm mình khổ dài dài, vì đời phần lớn không chịu trả quả về đúng lúc mình muốn xem.
Kinh Kim Cang có một câu nói về chuyện này, đại ý là người tu độ vô lượng chúng sinh mà thật ra không có một chúng sinh nào được độ cả. Nghe qua thì như đánh đố. Nhưng hiểu nôm na thì nó chỉ nói rằng, làm đi, làm hết lòng, mà đừng dựng lên trong đầu cái hình ảnh có một người tên là mình đang cứu vớt những người kia. Bỏ cái hình ảnh ấy đi, việc vẫn còn nguyên, chỉ có cái mệt là bớt.
Tôi nghĩ tới chuyện trồng trọt cho dễ hình dung. Có người gieo luống rau, 30 ngày là hái, bữa cơm hôm ấy có cái ăn ngay. Có người trồng một cây lấy bóng mát, 10 năm sau mới có người ngồi dưới gốc, và người ngồi đó chẳng biết ai đã trồng.
Bạn bảo tôi cái nào ích hơn. Người đói hôm nay cần luống rau. Người đi đường giữa trưa cần bóng cây. Chỉ có cái tâm mình là thích luống rau hơn, vì luống rau cho mình được nhìn thấy công của mình.
Còn một chỗ nữa, mà tôi cho là chỗ tôi sai rõ nhất. Nhà Phật hay nói tới lý duyên khởi, tức là không cái gì tự nó đứng một mình, cái này có thì cái kia mới có.
Tôi đã tách bài viết và cái ô tra cứu ra làm hai vật riêng rồi đem lên cân, trong khi thật ra cái sau mọc lên từ cái trước. Không có những năm làm nghề viết, tôi không có tay nghề, không có chỗ hỏi, không có ai tin để trả lời tôi, và cũng không có đường nào để cái ô tra cứu ấy đến được với người cần. Cắt một sợi dây ra thành từng khúc rồi đem cân, thì khúc nào cũng nhẹ.
Và điều cuối cùng nhà Phật nói với tôi, là trong tám nhánh của con đường tu tập, nhánh nói về nghề nghiệp không hề xếp hạng nghề nào cao nghề nào thấp. Nó chỉ hỏi một câu, nghề ấy có gây hại cho ai không. Cả hai việc tôi đem ra cân đều qua được câu hỏi đó.
Nghĩa là nhà Phật không trả lời giúp tôi chọn cái nào. Nhà Phật dẹp luôn cái bảng xếp hạng, rồi đẩy câu hỏi ngược về phía tôi, rằng khi ngồi cân đo như vậy thì trong lòng ông đang bám vào cái gì.
Đến đây tôi phải dừng lại một chút, vì tôi hình dung đang có bạn nghe tới đoạn này và nghĩ thầm trong bụng, rằng ông này sướng quá mới ngồi băn khoăn được như thế. Tôi đang lo tiền học cho con, việc nào ra tiền thì tôi làm, lấy đâu ra cái băn khoăn có ích nhiều hay có ích ít.
Bạn nói đúng, và tôi không cãi. Cái băn khoăn tôi vừa kể là băn khoăn của một người đã đủ ăn, tôi không giả vờ khác đi.
Nhưng cái tôi muốn nói tiếp là thế này. Cái thang so sánh ấy hành người ít điều kiện nhiều hơn chứ không ít hơn.
Người chạy xe cả ngày cũng có lúc dựng xe bên đường, ngồi nhìn dòng người, tự hỏi mình làm cái này rốt cuộc để làm gì. Người bán hàng ngoài chợ cũng có buổi tối dọn hàng về mà thấy hôm nay mình chẳng là gì cả.
Cái ý nghĩ việc mình làm chẳng đáng bao nhiêu, nó không chừa ai. Người có điều kiện thì được gọi bằng cái tên sang trọng là khủng hoảng giữa đời. Người không có điều kiện thì chỉ thấy mệt, rồi tự trách mình sao hèn thế. Cùng một thứ cả, chỉ khác cái tên.
Điều tôi rút ra
Vậy sau buổi tối đó tôi rút ra được gì. Tôi nói thật, không nhiều đâu, và cũng chưa có gì chuyển hóa cả.
Thứ nhất, tôi không bỏ việc. Tôi chỉ định làm một cái thật nhỏ, có ngày bắt đầu và có ngày kết thúc, để cho cái tưởng tượng kia được chạm đất một lần. Chạm đất rồi mới biết cái mình khát là công việc ấy, hay chỉ là cái cảm giác được thấy mình có ích. Cái tưởng tượng mà không cho nó chạm đất thì nó cứ đẹp mãi, và nó sẽ hành mình tới già.
Thứ hai, tôi đổi câu hỏi. Thay vì hỏi cái nào có ích hơn, tôi tập hỏi hôm nay tôi có thật sự có mặt trong cái việc tôi đang làm hay không. Câu trước là câu để cân đo, câu sau là câu để sống. Và tôi để ý thấy, hễ tôi có mặt thật, thì cái băn khoăn kia im lặng một lúc.
Thứ ba, cái này riêng tư hơn. Tôi tập bớt đòi được nhìn thấy quả. Chuyện này khó, nói thì dễ mà làm mới khó, làm được là phi thường. Tôi mới chỉ ở chỗ nhận ra cái đòi hỏi đó mỗi khi nó nổi lên, và đôi khi kịp mỉm cười với nó một cái, thế thôi. Nhưng nhận ra được sớm hơn vài giây, tôi nghĩ, cũng đã là một cái gì đó.
Còn một điều nữa, về cái buổi tối tôi ngồi gõ câu hỏi vào máy. Cái máy không dạy tôi điều gì mới cả. Nó chỉ đọc lại cho tôi nghe một câu do chính tôi viết ra rồi bỏ qua.
Hóa ra nhiều lúc mình đã biết câu trả lời rồi, chỉ là mình viết nó ra giữa một đống chữ khác và không dừng lại đủ lâu để nghe. Ai làm cái việc dừng mình lại cũng được, một trang giấy, một người bạn, hay một cái máy. Nhưng nếu trong lòng bạn đang có một chuyện thật sự nặng, thì xin bạn tìm một người thật, một người biết ngồi im mà nghe. Cái đó không có gì thay được.
Đó là đôi điều tôi muốn gửi tới bạn hôm nay. Tôi là Cư sĩ Rừng Trúc. Chúc bạn một ngày bình an, và hẹn gặp lại bạn trong câu chuyện kế tiếp.
Bài viết thuộc tienich.blog, nơi tôi ghi lại những gì mình nhặt được trên đường. Bản podcast của bài này bạn có thể nghe ở kênh Cư sĩ Rừng Trúc.
* Bài viết được trình bày và diễn đạt bằng AI, dựa trên chất liệu làm việc thực tế của Cư sĩ Rừng Trúc với AI. Nội dung thể hiện quan điểm và kinh nghiệm cá nhân của Cư sĩ Rừng Trúc, không đại diện cho bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào khác.